پول ایران در سال ۲۰۲۶ هیچ ربطی به استاندارد طلا ندارد و مثل تقریباً همهٔ کشورهای دنیا «پول فیات» است؛ یعنی ارزشش از طلا یا کالای مشخصی نمیآید، بلکه از توان اقتصاد، سیاستهای بانک مرکزی، درآمد ارزی کشور و مهمتر از همه «اعتماد» میآید. در استاندارد طلا، بانک مرکزی مجبور بود هر وقت مردم/کشورها پول را میآورند، معادلش طلا تحویل بدهد و بنابراین نمیتوانست بینهایت پول خلق کند. اما در سیستم فعلی ایران (و جهان)، پول با تصمیم سیاستگذار خلق میشود و پشتوانهی اصلیاش این است که دولت آن را برای مالیات و پرداختهای رسمی میپذیرد و مردم هم بهعنوان وسیله مبادله قبول میکنند. IMF
مشکل وقتی شروع میشود که دولت کسری بودجه مزمن دارد و راههای سالم تأمین مالیاش (مالیات کارآمد، فروش اوراق با نرخ واقعی، جذب سرمایه، یا درآمد ارزی باثبات) محدود است. در این حالت چیزی که در اقتصاد به آن میگویند «غلبه مالی بر پولی» (fiscal dominance) رخ میدهد: یعنی نیازهای بودجهای دولت، بانک مرکزی و شبکه بانکی را هل میدهد به سمت خلق پول/اعتبار برای پر کردن کسری. این خلق پول فقط «چاپ اسکناس» نیست؛ بخش زیادی از آن به شکل افزایش پایه پولی (مثل بدهی دولت یا بانکها به بانک مرکزی) و بعد چند برابر شدن آن در سیستم بانکی از طریق وامدهی اتفاق میافتد. وقتی حجم پول و اعتبار سریعتر از تولید واقعی کالا و خدمات رشد کند، نتیجه طبیعیاش تورم است؛ یعنی پول زیاد میشود ولی چیزهای قابل خرید به همان نسبت زیاد نمیشود، پس قیمتها بالا میروند. دربارهٔ ایران، گزارشها و تحلیلهای مختلف همین مسیر را بهعنوان موتور اصلی تورم برجسته میکنند: کسری بودجه + تأمین از مسیر پولی/بانکی، همراه با شوکهای ارزی و انتظارات تورمی. SDG Knowledge Hub+2AGSI+2
حالا چرا دلار/ارز اینقدر اثرگذار است و چرا «اعتماد» اینجا مهم میشود؟ چون در ایران علاوه بر تورم داخلی، کمبود و نااطمینانی در درآمد ارزی (بهخصوص تحت تحریم و محدودیتهای مالی) باعث میشود عرضه ارز باثبات نباشد و مردم و بنگاهها برای حفظ ارزش دارایی، به ارز/طلا پناه ببرند. این رفتار، خودش تقاضا برای ارز را بالا میبرد و نرخ ارز را جلو میکشد؛ و چون بسیاری از قیمتها (کالاهای وارداتی، مواد اولیه، حتی قیمتگذاری ذهنی فروشندهها) به ارز گره خورده، جهش ارزی دوباره تورم را تشدید میکند؛ یک چرخهی بد: تورم → فرار به ارز → جهش ارز → تورم بیشتر. اینجا «ترس مردم» علتِ اولیه نیست؛ ترس معمولاً واکنش به همان واقعیتهای بنیادی است (کسری، خلق پول، شوک ارزی، و بیثباتی سیاستی). ضمن اینکه خودِ سیاست چندنرخی ارز هم زمینه رانت و بیاعتمادی ایجاد میکند و شکاف بین نرخهای رسمی/غیررسمی را بزرگتر میکند.
اگر بخواهیم ریشهٔ تورم مزمن ایران را خیلی منسجم و کاربردی جمعبندی کنیم، میشود گفت چهار ایراد بههموصل، مثل یک زنجیر، پول را هر روز بیارزشتر میکنند. اول کسری بودجهٔ مزمن دولت است؛ یعنی هزینهها (یارانه، حقوق، تعهدات سیاسی و اقتصادی) از درآمدهای واقعی جلو میزند. وقتی راههای سالم جبران کسری (مالیات مؤثر، فروش شفاف اوراق، جذب سرمایه) درست کار نکند، فشار مستقیم میآید روی بانک مرکزی ایران و شبکه بانکی. نتیجهاش خلق پول و اعتبار است؛ نه لزوماً چاپ اسکناس، بلکه اضافه شدن عدد به حسابها، بدهی دولت به بانکها و بدهی بانکها به بانک مرکزی. این پول تازه وارد اقتصاد میشود، بدون اینکه تولید واقعی به همان نسبت بالا برود، پس طبیعی است که قیمتها بالا بروند و قدرت خرید مردم سقوط کند.
دومین و سومین حلقه، ناترازی بانکها و نرخ ارز بیثبات است. بانکهایی که وامهای کلانِ برنگشته یا رانتی دادهاند، برای زنده ماندن دوباره به پول پرقدرت بانک مرکزی وصل میشوند؛ این یعنی تورم بیشتر. همزمان، چون اقتصاد ایران به ارز وابسته است و درآمد ارزی باثباتی ندارد، هر شوک یا بیاعتمادی باعث جهش دلار میشود. این جهش فوراً به قیمتها سرایت میکند و انتظارات تورمی را بالا میبرد؛ مردم برای حفظ ارزش دارایی به ارز و طلا پناه میبرند و همین رفتار، چرخه را تندتر میکند. نکتهٔ مهم و کاربردی این است: ترس مردم علت اصلی تورم نیست، واکنش عقلانی به یک پول بیانضباط است. تا وقتی پول کشور بر پایهٔ «پوشش کسری با خلق پول» بچرخد و نه بر پایهٔ تولید، مالیات سالم و سیاست ارزی شفاف، تورم هم یک حادثه نیست؛ یک پیامد طبیعی و تکرارشونده است.
اگر بخواهیم خیلی جمعوجور و واقعی بگوییم، تورم با یک دستور یا یک قانون درست نمیشود؛ فقط وقتی کم میشود که «هزینهی بیانضباطی» برای تصمیمگیرنده بالا برود. شفافسازی وامها دقیقاً یکی از همین ابزارهاست. در کشورهایی مثل آمریکا، اصل ماجرا این نیست که فساد یا وام بد وجود ندارد؛ وجود دارد. تفاوت در این است که اطلاعات وامهای بزرگ، صورتهای مالی بانکها، بدهی دولت و ترازنامهها تقریباً بهموقع و عمومی منتشر میشود و نهادهای مستقل (رسانه، دادگاه، پارلمان، نهاد ناظر) میتوانند همان موقع واکنش نشان دهند. یعنی اگر دامادِ فلانی وام کلان بگیرد، احتمال اینکه پنج سال بعد تازه معلوم شود خیلی کم است، چون سیستم طوری طراحی شده که «پنهانکاری پرهزینه» باشد. این شفافیت بهتنهایی معجزه نمیکند، اما جلوی تکرار سیستماتیک رانت را میگیرد و مهمتر از آن، اعتماد را تا حدی حفظ میکند.
اما شفافیت فقط یکی از ابزارهاست، نه کل راهحل. راهحل واقعی سه پایه دارد: اول، انضباط بودجهای؛ یعنی دولت حق نداشته باشد کسری را با فشار به بانک مرکزی جبران کند. تا وقتی خلق پول سادهترین راه باشد، تورم بازتولید میشود. دوم، اصلاح نظام بانکی؛ بانکی که وام رانتی میدهد و برنمیگردد، نباید با پول مردم نجات داده شود. اگر بانک یا وامگیرنده بداند ورشکستگی واقعی است، رفتار تغییر میکند. سوم، سیاست ارزی قابل پیشبینی؛ نه لزوماً دلار ارزان، بلکه دلاری که قواعدش روشن باشد. جمعبندی کاربردی این است: شفافسازی مثل نور است؛ دزد را از بین نمیبرد، اما فضای دزدی را تنگ میکند. بدون انضباط مالی و هزینهدار شدن رانت، تورم فقط شکلش عوض میشود، اما ریشهاش باقی میماند.
نه؛ سیاست ارزی قابل پیشبینی اصلاً به این معنا نیست که دولت بیاید قیمت دلار را عددی اعلام کند یا قول بده «تا سه ماه آینده در فلان رنج میماند». اتفاقاً این کار معمولاً نتیجهی عکس میدهد، چون اگر بازار ببیند دولت توان یا ابزار نگهداشتن آن عدد را ندارد، حملهی سفتهبازانه شروع میشود و شوک بزرگتری میسازد.
منظور از «قابل پیشبینی» این است که قواعد بازی روشن باشد، نه عدد قیمت. یعنی فعال اقتصادی بداند اگر اتفاق خاصی نیفتد، دولت و بانک مرکزی چطور رفتار میکنند. مثلاً بداند اگر تورم بالا رفت، سیاست پولی سفتتر میشود؛ اگر درآمد ارزی کم شد، نرخ ارز بهتدریج تعدیل میشود، نه اینکه یکهو چند برابر شود؛ یا بداند دولت از یک رژیم مشخص (مثلاً شناورِ مدیریتشده) پیروی میکند و قرار نیست هر هفته با یک تصمیم ناگهانی قواعد عوض شود. این پیشبینیپذیری باعث میشود بنگاه و مردم مجبور نباشند برای هر سناریوی بد، از قبل به دلار و طلا پناه ببرند.
به زبان خیلی کاربردی:
سیاست ارزی قابل پیشبینی یعنی «سورپرایز نداشتن». نه تثبیت دستوری، نه جهش ناگهانی. اگر بازار بداند دولت قرار نیست با چند نرخ مختلف ارز بازی کند، رانت بسازد، یک روز سرکوب کند و یک روز رها کند، انتظارات آرامتر میشود. در چنین فضایی حتی اگر دلار گران شود، جهشی و ترسناک نیست؛ آرام و قابل هضم است. دقیقاً همین آرامش است که تورم را مهار میکند، نه وعدهی عددیِ قیمت دلار.